Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên là một trong những cơ sở bảo tồn linh trưởng quan trọng nhất tại Việt Nam. Trung tâm nằm trên hòn đảo Đảo Tiên rộng 56 ha giữa sông Đồng Nai, ngay cạnh Vườn quốc gia Cát Tiên (Đồng Nai), nơi mang đến môi trường yên tĩnh và gần gũi với tự nhiên để chăm sóc các loài linh trưởng trước khi chúng được trở về rừng.
Trung tâm tiếp nhận, cứu hộ, phục hồi và tái thả những cá thể linh trưởng nguy cấp bị buôn bán trái phép, nuôi nhốt làm thú cưng hoặc tịch thu từ các vụ vi phạm về động vật hoang dã. Ghé thăm Đảo Tiên không chỉ là cơ hội để quan sát các loài linh trưởng quý hiếm mà còn giúp du khách hiểu hơn về những nỗ lực bền bỉ nhằm bảo tồn động vật hoang dã và phục hồi quần thể linh trưởng tại Việt Nam.
Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên nằm trên hòn đảo Đảo Tiên rộng 56 ha giữa sông Đồng Nai, ngay cạnh Vườn quốc gia Cát Tiên. Trung tâm được thành lập vào năm 2008 thông qua sự hợp tác giữa Vườn quốc gia Cát Tiên, Trung tâm Cứu hộ Vượn Khỉ Monkey World (Vương quốc Anh), Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, cùng sự hỗ trợ của Quỹ Bảo tồn các loài nguy cấp châu Á (EAST).
Sự ra đời của Đảo Tiên bắt nguồn từ một thực trạng đáng báo động đó chính là nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã trái phép, việc này đã đẩy nhiều loài linh trưởng bản địa của Việt Nam đến bờ vực tuyệt chủng. Những loài như vượn má vàng, cu li nhỏ, voọc chà vá chân đen hay voọc bạc thường bị săn bắt để phục vụ thị trường thú cưng hoặc buôn bán trái phép. Phần lớn các cá thể khi được giải cứu đều trong tình trạng suy kiệt, bị thương, căng thẳng kéo dài và mất dần các kỹ năng cần thiết để sinh tồn trong tự nhiên.
Để đối mặt với cuộc khủng hoảng này, Trung tâm Đảo Tiên đã được thành lập với mục tiêu cứu hộ, phục hồi và tái thả các cá thể linh trưởng nguy cấp trở về môi trường sống tự nhiên. Tại đây, những cá thể được tiếp nhận sẽ được chăm sóc y tế, cung cấp chế độ dinh dưỡng phù hợp và có thời gian hồi phục cả về thể chất lẫn tinh thần sau quãng thời gian dài bị nuôi nhốt.
Không chỉ dừng lại ở công tác cứu hộ, sứ mệnh cốt lõi của trung tâm chính là phục hồi tập tính tự nhiên của các loài linh trưởng này. Các chuyên gia sẽ giúp linh trưởng học lại những kỹ năng cần thiết như leo trèo, tìm kiếm thức ăn, tương tác với đồng loại và thích nghi với môi trường rừng. Khi đủ điều kiện, chúng sẽ được tái thả vào các khu rừng được bảo vệ để góp phần phục hồi quần thể ngoài tự nhiên. Đối với những cá thể không còn khả năng sống độc lập, trung tâm sẽ tiếp tục chăm sóc suốt đời.
Trong suốt quá trình hoạt động, Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên đã cứu hộ, phục hồi và tái thả thành công nhiều cá thể trở về tự nhiên. Bên cạnh đó, trung tâm còn phối hợp với các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương để nâng cao nhận thức về bảo tồn, góp phần giảm thiểu nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã trái phép.
Vượn má vàng Cát Tiên là một loài linh trưởng quý hiếm sinh sống trong những cánh rừng nhiệt đới ở miền Nam Việt Nam.
Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên tập trung cứu hộ, chăm sóc, phục hồi và tái thả bốn loài linh trưởng nguy cấp sinh sống ở khu vực miền Nam Việt Nam. Mỗi loài có đặc điểm sinh học khác nhau, vì vậy trung tâm xây dựng chế độ chăm sóc riêng, từ điều trị thú y, dinh dưỡng đến huấn luyện các tập tính tự nhiên, nhằm giúp chúng có thể thích nghi và sinh tồn sau khi được tái thả về rừng.
Đến nay, Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên đã cứu hộ, phục hồi và tái thả thành công 12 cá thể vượn má vàng trở về các khu rừng được bảo vệ. Sau khi tái thả, nhiều cá thể được đeo vòng cổ gắn thiết bị phát sóng vô tuyến hoặc định vị GPS để các nhà bảo tồn theo dõi quá trình sinh tồn, phạm vi di chuyển và sự hình thành lãnh thổ trong tự nhiên.
Vượn má vàng là loài vượn có phạm vi phân bố rộng nhất ở Việt Nam, xuất hiện tại khoảng 10 tỉnh thành phía Nam. Những quần thể quan trọng hiện phân bố tại Vườn quốc gia Cát Tiên, Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai, Vườn quốc gia Bù Gia Mập và hệ thống rừng cao nguyên Lang Biang.
Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên đã cứu hộ, phục hồi và tái thả thành công 10 cá thể voọc chà vá chân đen về môi trường tự nhiên. Trong số đó, những cá thể non bị mất mẹ là nhóm khó chăm sóc nhất do hệ tiêu hóa còn rất nhạy cảm, đòi hỏi chế độ dinh dưỡng đặc biệt cùng sự theo dõi y tế nghiêm ngặt trong suốt quá trình phục hồi.
Trong tự nhiên, voọc chà vá chân đen phân bố tại miền Nam Việt Nam và vùng đông bắc Campuchia. Ở Việt Nam, loài này sinh sống chủ yếu trong các khu rừng thuộc Vườn quốc gia Cát Tiên và Vườn quốc gia Bù Gia Mập. Hiện quần thể voọc chà vá chân đen tại Việt Nam được ước tính chỉ còn dưới 5.000 cá thể, khiến chúng trở thành một trong những loài linh trưởng quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn.
Voọc chà vá chân đen nổi bật với khuôn mặt rực rỡ sắc màu và đôi chân màu đen đặc trưng.
Cu li nhỏ là loài được tái thả về tự nhiên nhiều nhất tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên , với 120 cá thể đã được phục hồi và trở về rừng. Phần lớn những cá thể này là nạn nhân của nạn buôn bán thú cưng trái phép. Khi được đưa đến trung tâm, nhiều con bị thương, suy kiệt, thậm chí bị nhổ răng để giảm nguy cơ cắn người trong quá trình nuôi nhốt.
Cu li nhỏ phân bố ở nhiều khu rừng trên khắp Việt Nam và được xếp vào nhóm loài Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered), cần được ưu tiên bảo vệ. Tại khu vực phía Nam, loài này được ghi nhận ở Vườn quốc gia Bù Gia Mập cùng một số khu rừng tự nhiên khác.
Mặc dù chưa có số liệu riêng về tổng số cá thể voọc bạc Đông Dương đã được tái thả, Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên vẫn thường xuyên tiếp nhận, cứu hộ và phục hồi loài linh trưởng quý hiếm này. Bên cạnh việc chăm sóc sức khỏe, các chuyên gia còn giúp chúng hình thành những đàn ổn định để tăng khả năng thích nghi trước khi trở về tự nhiên.
Một trường hợp đáng chú ý là một cá thể voọc bạc Đông Dương sơ sinh bị tịch thu từ hoạt động buôn bán động vật hoang dã trái phép tại Kiên Giang đã được chuyển về trung tâm để chăm sóc và nuôi dưỡng lâu dài. Trong tự nhiên, voọc bạc Đông Dương phân bố ở miền Nam Việt Nam, bao gồm Vườn quốc gia Bù Gia Mập và nhiều khu vực thuộc Đồng bằng sông Cửu Long.
Theo các báo cáo cập nhật giai đoạn 2023 - 2025, bên cạnh hàng trăm cá thể đã được tái thả, Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên hiện vẫn đang chăm sóc và phục hồi khoảng 50 - 70 cá thể linh trưởng nguy cấp. Đáng chú ý, một số cá thể đã sinh sản thành công trong môi trường bán hoang dã của đảo, cho thấy những tín hiệu tích cực đối với công tác bảo tồn và phục hồi quần thể linh trưởng trong dài hạn.
Tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên, việc giải cứu chỉ là bước khởi đầu. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là cứu sống từng cá thể, mà còn phục hồi các quần thể linh trưởng ngoài tự nhiên một cách khoa học và bền vững. Vì vậy, toàn bộ quá trình cứu hộ, phục hồi và tái thả đều được thực hiện theo quy trình gồm 5 bước, tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt.
Phần lớn các cá thể được đưa đến trung tâm đều trong tình trạng sức khỏe rất yếu sau khi bị tịch thu từ các vụ buôn bán động vật hoang dã trái phép. Nhiều cá thể suy dinh dưỡng nghiêm trọng, cân nặng chỉ bằng khoảng một nửa so với mức bình thường. Một số bị biến dạng hoặc mắc các bệnh về xương do phải sống trong những chiếc lồng chật hẹp, thiếu ánh sáng trong thời gian dài. Không ít cá thể còn mang những vết thương nặng do bẫy săn, với chân hoặc tay bị nhiễm trùng, tổn thương nghiêm trọng.
Ngay khi tiếp nhận, tất cả các cá thể đều phải trải qua giai đoạn cách ly và kiểm dịch nghiêm ngặt. Chúng được kiểm tra sức khỏe toàn diện và xét nghiệm các bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là bệnh lao, nhằm ngăn ngừa nguy cơ lây lan sang các cá thể khác trong trung tâm cũng như quần thể linh trưởng ngoài tự nhiên sau này. Chỉ khi sức khỏe ổn định và đáp ứng các tiêu chuẩn thú y, chúng mới được chuyển sang giai đoạn phục hồi tiếp theo.
Sau khi sức khỏe ổn định, các cá thể sẽ được xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp để phục hồi thể trạng. Mỗi loài linh trưởng có nhu cầu thức ăn khác nhau, chẳng hạn như voọc chà vá chân đen chủ yếu ăn lá non và quả xanh. Nếu được cho ăn không đúng khẩu phần, chúng có thể gặp các vấn đề nghiêm trọng về tiêu hóa, thậm chí đe dọa tính mạng. Vì vậy, khi chăm sóc chúng, đội ngũ trong trung tâm sẽ từng bước đưa các loại thức ăn tự nhiên trong rừng vào khẩu phần để giúp chúng thích nghi và lấy lại sức khỏe.
Bên cạnh dinh dưỡng, để loài linh trưởng phục hồi sức khỏe tốt thì phục hồi hành vi xã hội cũng là một bước vô cùng quan trọng. Linh trưởng là những loài sống theo bầy đàn, vì vậy việc bị nuôi nhốt đơn lẻ trong thời gian dài thường khiến chúng rơi vào trạng thái căng thẳng, xuất hiện các hành vi bất thường như lắc người liên tục, tự ôm lấy cơ thể hoặc thậm chí tự làm tổn thương bản thân. Thông qua quá trình ghép cặp và hình thành nhóm một cách cẩn thận, các cá thể dần học lại cách tương tác với đồng loại, chải lông cho nhau và xây dựng những mối liên kết xã hội cần thiết trước khi trở về tự nhiên.
Khi các cá thể đã phục hồi tốt về sức khỏe và hành vi, chúng sẽ được chuyển đến khu rừng bán hoang dã rộng khoảng 20 ha trên đảo Đảo Tiên. Tại đây, chúng có thể tự do leo trèo, di chuyển giữa các tán cây, tìm kiếm thức ăn và sinh hoạt gần giống với điều kiện ngoài tự nhiên, trong khi đó đội ngũ chuyên gia vẫn theo dõi và đánh giá quá trình thích nghi.
Một trong những kỹ năng quan trọng nhất ở giai đoạn này là học cách tránh xa con người. Những cá thể từng bị nuôi nhốt thường đã quen với sự hiện diện của con người, điều này có thể làm giảm khả năng sinh tồn sau khi tái thả. Trước khi được đưa trở lại rừng, mỗi cá thể đều phải vượt qua quá trình đánh giá cuối cùng, chứng minh rằng chúng có thể tự tìm kiếm thức ăn, nhận biết các mối nguy hiểm và sinh sống độc lập. Đối với một số loài, đặc biệt là vượn má vàng, quá trình phục hồi này có thể kéo dài trong nhiều năm.
Trước khi được tái thả, mỗi cá thể đều trải qua đợt kiểm tra sức khỏe toàn diện cuối cùng dưới gây mê, bao gồm xét nghiệm máu và sàng lọc các bệnh truyền nhiễm như bệnh lao. Sau đó, chúng được gắn vòng cổ theo dõi sử dụng thiết bị phát sóng VHF hoặc định vị GPS có trọng lượng nhẹ. Những thiết bị này được thiết kế để tự động tách ra sau một khoảng thời gian nhất định, giúp các nhà bảo tồn theo dõi quá trình thích nghi của chúng trong giai đoạn đầu sau khi trở về tự nhiên.
Thay vì thả ngay vào rừng, các cá thể sẽ được đưa vào khu chuồng thích nghi tạm thời ngay tại địa điểm tái thả trong vài ngày, thậm chí hơn một tuần. Phương pháp này, còn gọi là tái thả mềm (soft release), giúp chúng làm quen dần với môi trường sống mới, từ âm thanh, khí hậu đến nguồn thức ăn và các điều kiện tự nhiên khác trước khi hoàn toàn tự do.
Công tác bảo tồn không đơn giản là sẽ kết thúc sau khi tái thả thành công. Sau quá trình để các linh trường vào môi trường tự nhiên, các kiểm lâm và chuyên gia bảo tồn tiếp tục theo dõi tín hiệu từ vòng cổ định vị hằng ngày. Họ thường phải băng rừng, lội suối trong nhiều tháng để ghi nhận tình trạng của từng cá thể.
Quá trình theo dõi giúp đánh giá liệu chúng có thể tự tìm kiếm thức ăn, thiết lập lãnh thổ, hòa nhập với các đàn linh trưởng hoang dã và thậm chí sinh sản thành công hay không. Những dữ liệu này cũng là cơ sở quan trọng để cải thiện các chương trình cứu hộ và tái thả trong tương lai.
Tuy nhiên, đối với những cá thể quá phụ thuộc vào con người hoặc mang thương tật vĩnh viễn khiến chúng không thể tự sinh tồn trong tự nhiên, trung tâm sẽ tiếp tục chăm sóc suốt đời thay vì tái thả, nhằm đảm bảo chúng có được cuộc sống an toàn và phù hợp nhất.
Trung tâm Cứu hộ Nguy cấp Đảo Tiên là một cơ sở cứu hộ và phục hồi động vật hoang dã đang hoạt động trong Vườn quốc gia Cát Tiên. Mọi hoạt động tại đây đều đặt mục tiêu bảo tồn lên hàng đầu, vì vậy việc tham quan được tổ chức theo quy định nghiêm ngặt nhằm hạn chế tối đa tác động đến các loài linh trưởng đang được chăm sóc.
Theo cập nhật gần nhất, trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên có mở cửa cho khách tham quan.
Tour khởi hành hằng ngày lúc 8:30 sáng, bắt đầu bằng chuyến đi thuyền khoảng 5 phút để sang đảo, sau đó đi bộ khoảng 700 mét xuyên rừng đến khu cứu hộ. Toàn bộ chương trình kéo dài khoảng 2 giờ và có hướng dẫn viên giới thiệu về công tác cứu hộ, phục hồi cũng như các loài linh trưởng đang được bảo tồn tại đây.
Để đảm bảo môi trường yên tĩnh cho động vật, mỗi ngày trung tâm chỉ đón tối đa 30 khách. Vì số lượng có hạn, bạn nên đăng ký trước 7:30 sáng để giữ chỗ.
Trung tâm nằm trên đảo Đảo Tiên, cách khu vực trung tâm của Vườn quốc gia Cát Tiên khoảng 5 phút đi thuyền. Hòn đảo nằm giữa sông Đồng Nai và được bao quanh bởi rừng tự nhiên, tạo nên một không gian biệt lập, yên tĩnh và gần như không chịu tác động từ bên ngoài. Điều kiện này giúp các cá thể linh trưởng phục hồi trong môi trường gần với tự nhiên nhất trước khi được tái thả về rừng.
Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên không phải là nơi du khách có thể tự do tham quan. Tất cả các chuyến tham quan đều được tổ chức theo hình thức tour có hướng dẫn viên, với mục tiêu giúp du khách tìm hiểu về công tác cứu hộ, phục hồi và bảo tồn linh trưởng, đồng thời hạn chế tối đa sự ảnh hưởng đến các cá thể đang được chăm sóc.
Đây là hành trình đi bộ nhẹ nhàng dài khoảng 3 km, kéo dài khoảng 2 giờ, phù hợp với hầu hết du khách, bao gồm gia đình có trẻ nhỏ, học sinh và người lớn tuổi.
Trong suốt chuyến tham quan, bạn sẽ có cơ hội quan sát từ khoảng cách an toàn nhiều loài linh trưởng quý hiếm như vượn má vàng, voọc chà vá chân đen cùng một số loài khác đang trong quá trình phục hồi. Hướng dẫn viên sẽ giới thiệu về câu chuyện cứu hộ của từng cá thể, quy trình chăm sóc thú y, phục hồi tập tính và những nỗ lực bảo tồn tại trung tâm. Tour thường khởi hành vào khoảng 8:00 sáng từ khu trung tâm của Vườn quốc gia Cát Tiên.
Nếu muốn có một trải nghiệm đặc biệt hơn, bạn có thể tham gia tour quan sát vượn trong tự nhiên. Chương trình thường diễn ra từ 5:00 đến 7:30 sáng, thời điểm các đàn vượn bắt đầu rời nơi ngủ để kiếm ăn. Dưới sự hướng dẫn của kiểm lâm hoặc hướng dẫn viên, du khách sẽ đi bộ vào rừng để lắng nghe tiếng hót đặc trưng và quan sát vượn má vàng trong môi trường sống tự nhiên.
Sau bữa sáng, đoàn có thể tiếp tục tham quan Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên nếu lịch tham quan trong ngày cho phép.
Giá vé tham quan Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên hiện nay là:
- Người lớn: 100.000 đồng/người
- Trẻ em dưới 1,5 m: 50.000 đồng/người
Nếu chỉ tham quan các khu vực khác của Vườn quốc gia Cát Tiên, giá vé vào cổng là:
- Người lớn: 60.000 đồng/người
- Học sinh, sinh viên: 20.000 đồng/người
- Trẻ em: 10.000 đồng/người
Do Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên là cơ sở cứu hộ và phục hồi động vật hoang dã đang hoạt động, lịch tham quan có thể thay đổi tùy theo yêu cầu bảo tồn, tình hình cứu hộ hoặc điều kiện thực tế. Vì vậy, trước khi lên kế hoạch, bạn nên liên hệ với Ban Du lịch Vườn quốc gia Cát Tiên để xác nhận liệu tour tham quan Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Đảo Tiên hoặc tour ngắm vượn hoang dã vào sáng sớm có được tổ chức trong thời gian bạn dự định ghé thăm hay không.
Trong suốt chuyến tham quan, hãy tuân thủ hướng dẫn của nhân viên và các quy định của trung tâm, như giữ trật tự, không cho động vật ăn, không chạm vào các cá thể linh trưởng và giữ khoảng cách an toàn. Những quy định này không chỉ giúp hạn chế căng thẳng cho động vật mà còn góp phần bảo vệ các loài linh trưởng nguy cấp, tạo điều kiện để công tác cứu hộ, phục hồi và tái thả đạt hiệu quả lâu dài.
