Table of Content
Bao đời nay, cuộc sống của các cộng đồng dân tộc bản địa quanh Vườn quốc gia Cát Tiên luôn gắn liền với những cánh rừng. Người Mạ, S’tiêng và Chơ Ro không chỉ xem rừng là nguồn sinh kế mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa và truyền thống được vun đắp qua nhiều thế hệ.
Tại ấp 4, xã Tà Lài (Đồng Nai), hơn 370 trong tổng số 487 hộ dân là người Mạ và S’tiêng, bên cạnh một số hộ người Chơ Ro. Tại xã Đồng Nai Thượng (Lâm Đồng), người Mạ chiếm khoảng 97% dân số. Dù sinh sống ở những địa phương khác nhau, các cộng đồng nơi đây đều có chung một mối gắn kết sâu sắc với thiên nhiên, nơi đã định hình sinh kế, văn hóa và đời sống tinh thần của họ từ bao đời nay.
Trong nhiều thập kỷ, rừng từng là nguồn tài nguyên quan trọng giúp người Mạ, S’tiêng và Chơ Ro duy trì cuộc sống. Bên cạnh việc canh tác trên những mảnh rẫy nhỏ, người dân thường vào rừng để tìm kiếm thực phẩm và nguyên liệu từ tự nhiên. Người Mạ từng mô tả cuộc sống của mình bằng câu nói: “làm rẫy, ăn rừng và uống nước trời”. Phần lớn thực phẩm hằng ngày như thịt, cá, rau rừng, măng hay mật ong đều được lấy từ tự nhiên. Phụ nữ thường vào rừng hái rau, củ, quả, lá thuốc, tre, nứa và mây để phục vụ sinh hoạt gia đình. Nam giới săn bắt bằng cung tên, nỏ, dao và bẫy thú. Tuy phụ thuộc nhiều vào rừng, cộng đồng địa phương vẫn duy trì quan niệm khai thác có chọn lọc. Họ tin vào thần rừng (Yang Bri), quan niệm vạn vật hữu linh và kiêng khai thác một số loài được xem là vật tổ như cá sấu hay cây gõ mật.
Hiện nay, sinh kế của cộng đồng vùng đệm đang dần thay đổi. Việc khai thác tài nguyên rừng không còn là nguồn sống chính như trước, thay vào đó nhiều hộ gia đình chuyển sang sản xuất nông nghiệp và trồng cây hàng hóa như cà phê, hồ tiêu hoặc cây ăn trái để tăng thu nhập. Tuy nhiên, nguồn thu từ nông nghiệp và các hoạt động kinh tế phụ trợ vẫn thiếu ổn định, đặc biệt khi diện tích đất sản xuất không còn nhiều khả năng mở rộng, dân số tiếp tục gia tăng, trong khi biến đổi khí hậu và hạn hán ngày càng ảnh hưởng mạnh đến sản xuất.
Dù sinh kế đã có sự chuyển dịch, đời sống của nhiều hộ dân vùng đệm vẫn còn nhiều khó khăn. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo trong cộng đồng người Mạ, S’tiêng và Chơ Ro vẫn ở mức cao, nhiều gia đình đối mặt với nguy cơ tái nghèo. Năm 2021, thu nhập bình quân của hộ nghèo chỉ khoảng 21 triệu đồng/người/năm (khoảng 920 USD), còn hộ cận nghèo khoảng 28 triệu đồng/người/năm (khoảng 1.230 USD).
Điều này đặt ra một bài toán quan trọng: làm sao để tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương mà không làm gia tăng áp lực lên rừng. Quan trọng hơn, sinh kế đó cần gắn với chính những kỹ năng, tri thức và giá trị văn hóa mà người dân đã gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, nhiều doanh nghiệp đã áp dụng mô hình du lịch có doanh nghiệp dẫn dắt kết hợp sử dụng lao động địa phương nhằm cải thiện sinh kế cộng đồng. Nhờ đó, người dân có thu nhập ổn định hơn, cuộc sống của họ và con cái cũng được cải thiện. Bên cạnh việc sử dụng lao động địa phương, các doanh nghiệp còn ưu tiên tiêu thụ thực phẩm và nông sản tại chỗ, góp phần thúc đẩy sản xuất địa phương phát triển.
Tại Vườn Quốc Gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi nổi tiếng với hệ thống hang động kỳ vĩ, mô hình này đã mang lại nhiều thay đổi tích cực cho cộng đồng địa phương. Khi các tour du lịch mạo hiểm được đưa vào khai thác, người dân có cơ hội tham gia làm porter khuân vác, hướng dẫn viên, đầu bếp, lái xe và nhân viên phục vụ. Oxalis Adventure là một trong những đơn vị tiên phong phát triển mô hình du lịch gắn với sinh kế cộng đồng tại đây.
Không chỉ tại Phong Nha, Oxalis Adventure còn áp dụng mô hình này với khu vực Tân Hóa, Quảng Trị. Nhờ du lịch bền vững, tỷ lệ hộ nghèo tại đây đã giảm mạnh từ 85,7% năm 2010 xuống còn 2% vào năm 2024. Ngày nay, hơn 130 người dân tại Tân Hóa đang trực tiếp tham gia vào các hoạt động du lịch cùng Oxalis Adventure. Trong suốt thập kỷ qua, thu nhập bình quân hằng năm của người dân đã tăng từ khoảng 5 triệu đồng vào năm 2014 lên khoảng 36 - 43 triệu đồng vào năm 2024. Nhiều hộ gia đình cũng có nguồn thu nhập ổn định hằng tháng từ khoảng 8 - 12 triệu đồng nhờ kinh doanh homestay và các dịch vụ ăn uống địa phương.
Một người phụ nữ địa phương ở Tân Hóa đang chuẩn bị bữa ăn tối tại nhà cho đoàn khách du lịch Thám hiểm hang động của Oxalis Adventure
Từ thực tế đó, một hướng đi tương tự đang được mở ra cho cộng đồng người Mạ tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên. Thay vì phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng, người Mạ có thể tạo thu nhập từ chính những giá trị bản địa mà họ đang sở hữu. Đó là khả năng đi rừng, sự am hiểu về cây cỏ và môi trường tự nhiên, cùng những nét văn hóa truyền thống đặc sắc đã gắn bó với họ qua nhiều thế hệ. Khi những giá trị này trở thành một phần của hoạt động du lịch, người dân vừa có thể làm việc ngay trên quê hương mình, vừa có thêm nguồn thu nhập ổn định và bền vững hơn.
Đầu năm 2026, Oxalis Adventure bắt đầu phát triển hoạt động tại Cát Tiên với mong muốn góp phần cải thiện sinh kế cho người dân vùng đệm và giảm áp lực lên công tác bảo tồn rừng. Từ đó, một chương mới đầy hy vọng về sinh kế bền vững của cộng đồng người Mạ cũng dần được mở ra.
Tại Vườn Quốc Gia Cát Tiên, Oxalis Adventure đang phát triển các tour Katien Safari gồm:
Đây là những hành trình dành cho du khách yêu thiên nhiên và bảo tồn, nơi họ không chỉ tham quan mà còn có cơ hội trực tiếp tham gia vào công việc bảo vệ rừng.
Điểm đặc biệt của các tour này là người dân vùng đệm, đặc biệt là đồng bào người Mạ, trở thành lực lượng chính tham gia vận hành tour. Những chàng trai người Mạ vốn rất am hiểu rừng và thông thạo các lối đi nay làm porter dẫn đường, khuân vác và hỗ trợ đoàn. Phụ nữ người Mạ tham gia nấu ăn, phục vụ và giới thiệu cho du khách về văn hóa địa phương cũng như các sản phẩm thổ cẩm thủ công truyền thống. Nhờ du lịch, người dân có thêm nguồn thu nhập ổn định hơn so với việc chỉ dựa vào trồng trọt hay chăn nuôi như trước đây.
K’Eo, một người con của dân tộc Mạ, hiện đang làm porter cho các tour của Katien Safari.
Hiện tại, Oxalis Adventure đã sử dụng lao động địa phương cho các vị trí như porter và đầu bếp. Trong giai đoạn tiếp theo, khi cộng đồng dần hiểu rõ cách vận hành du lịch tại Cát Tiên, đơn vị hướng đến việc sử dụng nhiều hơn các nguồn nguyên liệu tại chỗ như thịt, rau và nông sản địa phương. Một số nguyên liệu sạch của địa phương như rau nhíp cũng đã được đưa vào phục vụ tour. Khi lượng khách tăng lên, người dân có thêm động lực tăng gia sản xuất, phát triển chăn nuôi và trồng trọt để cung cấp thực phẩm cho tour du lịch. Điều này giúp tạo thu nhập ổn định và góp phần giảm sự phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng.
Ka’ Viện - một người phụ nữ Mạ đang chuẩn bị đồ uống cho du khách tham gia trải nghiệm Katien Safari.
Du lịch cũng mở ra cơ hội gìn giữ văn hóa truyền thống của cộng đồng người Mạ tại làng Tà Lài. Nơi đây vẫn còn nghề dệt thổ cẩm truyền thống, dù hiện nay chỉ còn vài nghệ nhân lớn tuổi tiếp tục theo nghề. Khi du khách đến tham quan và trực tiếp chứng kiến quá trình dệt thủ công, các sản phẩm thổ cẩm có cơ hội được bán nhiều hơn, giúp nghệ nhân có thêm thu nhập để duy trì nghề.
Các nghệ nhân người Mạ đang dệt vải thổ cẩm thủ công tại nhà dệt
Thông qua các hoạt động trải nghiệm tại Vườn quốc gia Cát Tiên, Katien Safari đang từng bước tạo điều kiện để người dân địa phương tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị du lịch bền vững. Từ những người dẫn đường trong rừng, những nghệ nhân dệt thổ cẩm đến các hộ gia đình tham gia dịch vụ du lịch cộng đồng, mỗi người đều đang góp phần tạo nên một mô hình phát triển hài hòa giữa bảo tồn và sinh kế.
Các du khách của Katien Safari đang lắng nghe những câu chuyện về người Mạ và nghề dệt từ chị Ka Hương.
Nếu trước đây cộng đồng vùng đệm phụ thuộc vào rừng để mưu sinh, thì ngày nay rừng đang mang đến một giá trị khác. Thông qua du lịch bảo tồn, thiên nhiên không chỉ được bảo vệ mà còn tạo ra những cơ hội việc làm ổn định, góp phần nâng cao đời sống và gìn giữ bản sắc văn hóa của các cộng đồng bản địa.
Với du khách, hành trình khám phá Cát Tiên vì thế cũng mang nhiều ý nghĩa hơn. Mỗi bước chân giữa đại ngàn không chỉ là cơ hội tìm hiểu thiên nhiên hoang dã, mà còn là sự đồng hành cùng cộng đồng địa phương trong nỗ lực bảo vệ rừng và gìn giữ những giá trị văn hóa cho các thế hệ mai sau.
